Prefață

Cunosc senzația pe care o vei avea citind cartea asta, pentru că am avut-o eu însumi. Un amestec de fascinație și neliniște, ca atunci când privești ceva frumos și periculos în același timp.

Ții în mâini prima carte pe care am parcurs-o pe nerăsuflate după mulți ani în care nu mai experimentasem acest FOMO ca cititor.

Lucrez în domeniul digital de peste douăzeci și cinci de ani. Întâi ca jurnalist, apoi ca antreprenor și investitor. În ultima vreme, ca „avocat" al ideii că tehnologia poate fi folosită și etic, nu doar profitabil. Am lansat zeci de produse de presă, am construit companii și platforme tech, am organizat mari evenimente tech, am investit în startupuri. Am pierdut și am câștigat pariuri legate de viitorul digital.

Am crezut, mereu, că înțeleg mai bine decât cei din jur spre ce ne îndreptăm. Inteligența artificială este prima tehnologie din viața mea care m-a făcut să nu mai fiu sigur că înțeleg. Nu pentru că nu o înțeleg. Pentru că, de fiecare dată când cred că i-am prins limitele, limitele se mută. Și nu în ani, cum s-a întâmplat cu valurile tehnologice de până acum. În săptămâni. Cel mult luni.

Aici e și pariul acestei cărți. Virgil Tornoreanu nu scrie din afară, ca un comentator care privește fenomenul de la distanță. Scrie din interiorul industriei. Conduce echipe în România și în Austria, vede zilnic ce înseamnă „mai mult cu mai puțini oameni" în software, în imobiliare, în automatizare. Offline și online.

Mai mult decât atât. A scris cartea împreună cu inteligența artificială și o recunoaște deschis. E o ironie pe care nu o ascunde, ci o transformă în argument. Cartea despre economia de tip centaur a fost scrisă chiar așa, de un centaur.

Întrebarea de la care pornește totul este simplă, dar profund incomodă. Ce se întâmplă când mașinile devin atât de eficiente încât distrug chiar cererea pe care s-a sprijinit economia un secol întreg?

Henry Ford, în 1914, a înțeles ceva ce arhitecții economiei de azi par să fi uitat. Că muncitorii lui erau și clienții lui. Dacă nimeni nu mai are din ce cumpăra, mai contează cât de ieftin produci?

Ce mi-a plăcut la cartea pe care o ții în mâini, și ce o desparte de literatura apocaliptică sau, dimpotrivă, naiv-tehno-optimistă care inundă acum piața, e că nu vinde nici frică, nici minuni. Tornoreanu calculează. Imaginează. Proiectează.

Pornește de la o fabrică din Michigan și ajunge în Silicon Valley, în China, în India și, esențial pentru noi, în România. Așază pe masă cinci viitoruri posibile. De la centaurul în care omul și mașina se întăresc reciproc, până la oracolul în care câțiva decid pentru toți. Iar între ele, contractul rescris, revoluția ieftinității și ciclul lui Icar. Ne lasă pe noi să cântărim spre care alunecăm.

Pentru că asta e, în fond, miza. Niciunul dintre aceste viitoruri nu e predeterminat. Echilibrul dintre productivitate și consum, ne spune autorul, nu se va găsi de la sine. Va trebui proiectat.

Iar proiectarea nu e treaba „lor". A guvernelor, a corporațiilor, a unei elite tehnice undeva departe. Este, în primul rând, a noastră. A fiecăruia dintre noi care alegem să lucrăm cu aceste instrumente noi, dar și să le cerem celor care le construiesc să cântărească lucrurile și etic, nu doar cu ochii la profit.

Pentru că miza, de data asta, nu e „doar" foarte mare. Nici extrem de mare. E pur și simplu existențială.

Tocmai de aceea avem nevoie de o hartă. Iar această carte e, în opinia mea, una dintre cărțile-reper care ne pot ajuta să navigăm prin ce vine. Nu doar aici, în România ori în Europa. Oriunde în lume.

— Dragoș Stanca

antreprenor și eticist tech

I know the feeling you're about to have reading this book, because I had it myself. A mix of fascination and unease, like looking at something beautiful and dangerous at the same time.

You're holding the first book I've devoured in one sitting in many years — years in which I had stopped feeling that FOMO as a reader.

I've been working in digital for over twenty-five years. First as a journalist, then as an entrepreneur and investor. More recently, as an 'advocate' for the idea that technology can also be used ethically, not just profitably. I've launched dozens of media products, built tech companies and platforms, organized major tech events, invested in startups. I've lost and won bets on the digital future.

I've always believed I understood better than the people around me where we were headed. Artificial intelligence is the first technology in my life that has made me stop being sure I understand. Not because I don't understand it. Because every time I think I've grasped its limits, the limits move. And not over years, as with every previous wave of technology. Over weeks. Months at most.

That is also the bet of this book. Virgil Tornoreanu doesn't write from the outside, like a commentator watching the phenomenon from a distance. He writes from inside the industry. He leads teams in Romania and Austria, and he sees every day what 'more with fewer people' means in software, in real estate, in automation. Offline and online.

More than that. He wrote the book together with artificial intelligence, and he admits it openly. It's an irony he doesn't hide but turns into an argument. The book about the centaur economy was written exactly that way — by a centaur.

The question everything starts from is simple, yet deeply uncomfortable. What happens when machines become so efficient that they destroy the very demand the economy has rested on for an entire century?

Henry Ford, in 1914, understood something the architects of today's economy seem to have forgotten. That his workers were also his customers. If no one has anything left to buy with, does it still matter how cheaply you produce?

What I liked about the book you're holding — and what sets it apart from the apocalyptic literature, or its opposite, the naively techno-optimistic kind now flooding the market — is that it sells neither fear nor miracles. Tornoreanu calculates. Imagines. Designs.

It starts from a factory in Michigan and reaches Silicon Valley, China, India and — crucially for us — Romania. It lays five possible futures on the table. From the centaur, in which human and machine strengthen each other, to the oracle, in which a few decide for everyone. And in between, the rewritten contract, the cheapness revolution and the cycle of Icarus. It leaves it to us to weigh which one we are sliding toward.

Because that, in the end, is what's at stake. None of these futures is predetermined. The balance between productivity and consumption, the author tells us, will not find itself. It will have to be designed.

And the designing is not 'their' job. Not governments', not corporations', not some technical elite's somewhere far away. It is, first of all, ours. Each of us who chooses to work with these new tools — and to demand that those who build them weigh things ethically too, not just with an eye on profit.

Because the stakes, this time, aren't 'just' very high. Not even extremely high. They are quite simply existential.

That is exactly why we need a map. And this book is, in my view, one of the landmark books that can help us navigate what's coming. Not just here, in Romania or in Europe. Anywhere in the world.

— Dragoș Stanca

entrepreneur and tech ethicist

Ich kenne das Gefühl, das dich beim Lesen dieses Buches erwartet, denn ich hatte es selbst. Eine Mischung aus Faszination und Unruhe, wie wenn man etwas betrachtet, das schön und gefährlich zugleich ist.

Du hältst das erste Buch in den Händen, das ich seit vielen Jahren wieder in einem Atemzug verschlungen habe – Jahren, in denen ich dieses FOMO als Leser nicht mehr erlebt hatte.

Ich arbeite seit über fünfundzwanzig Jahren in der digitalen Branche. Zuerst als Journalist, dann als Unternehmer und Investor. In letzter Zeit als „Anwalt“ der Idee, dass Technologie auch ethisch eingesetzt werden kann, nicht nur profitabel. Ich habe Dutzende Medienprodukte gestartet, Tech-Unternehmen und -Plattformen aufgebaut, große Tech-Events organisiert, in Startups investiert. Ich habe Wetten auf die digitale Zukunft verloren und gewonnen.

Ich habe immer geglaubt, besser als die Menschen um mich herum zu verstehen, wohin wir steuern. Künstliche Intelligenz ist die erste Technologie meines Lebens, bei der ich mir nicht mehr sicher bin, ob ich verstehe. Nicht, weil ich sie nicht verstehe. Sondern weil sich ihre Grenzen jedes Mal verschieben, wenn ich glaube, sie erfasst zu haben. Und zwar nicht in Jahren, wie bei allen bisherigen Technologiewellen. In Wochen. Höchstens Monaten.

Genau darin liegt auch die Wette dieses Buches. Virgil Tornoreanu schreibt nicht von außen, wie ein Kommentator, der das Phänomen aus der Distanz betrachtet. Er schreibt aus dem Inneren der Branche. Er führt Teams in Rumänien und Österreich und sieht täglich, was „mehr mit weniger Menschen“ bedeutet – in der Software, in der Immobilienbranche, in der Automatisierung. Offline und online.

Mehr noch. Er hat das Buch gemeinsam mit künstlicher Intelligenz geschrieben und gibt das offen zu. Eine Ironie, die er nicht versteckt, sondern zum Argument macht. Das Buch über die Zentauren-Ökonomie wurde genau so geschrieben – von einem Zentauren.

Die Frage, von der alles ausgeht, ist einfach, aber zutiefst unbequem. Was passiert, wenn Maschinen so effizient werden, dass sie genau die Nachfrage zerstören, auf der die Wirtschaft ein ganzes Jahrhundert lang geruht hat?

Henry Ford hat 1914 etwas verstanden, das die Architekten der heutigen Wirtschaft vergessen zu haben scheinen. Dass seine Arbeiter auch seine Kunden waren. Wenn niemand mehr etwas hat, wovon er kaufen kann – spielt es dann noch eine Rolle, wie billig man produziert?

Was mir an dem Buch gefallen hat, das du in den Händen hältst – und was es von der apokalyptischen oder, im Gegenteil, naiv techno-optimistischen Literatur unterscheidet, die derzeit den Markt überschwemmt –, ist, dass es weder Angst noch Wunder verkauft. Tornoreanu rechnet. Stellt sich vor. Entwirft.

Es beginnt in einer Fabrik in Michigan und führt ins Silicon Valley, nach China, nach Indien und – für uns wesentlich – nach Rumänien. Es legt fünf mögliche Zukünfte auf den Tisch. Vom Zentauren, in dem Mensch und Maschine einander stärken, bis zum Orakel, in dem wenige für alle entscheiden. Und dazwischen: der neu geschriebene Vertrag, die Revolution der Billigkeit und der Zyklus des Ikarus. Uns überlässt es abzuwägen, in welche Richtung wir gleiten.

Denn genau das steht letztlich auf dem Spiel. Keine dieser Zukünfte ist vorherbestimmt. Das Gleichgewicht zwischen Produktivität und Konsum, sagt uns der Autor, wird sich nicht von selbst einstellen. Es wird entworfen werden müssen.

Und dieses Entwerfen ist nicht die Sache „der anderen“. Der Regierungen, der Konzerne, einer technischen Elite irgendwo in der Ferne. Es ist zuallererst unsere Sache. Die jedes Einzelnen von uns, der sich entscheidet, mit diesen neuen Werkzeugen zu arbeiten – und von denen, die sie bauen, zu verlangen, dass sie die Dinge auch ethisch abwägen, nicht nur mit Blick auf den Profit.

Denn der Einsatz ist diesmal nicht „nur“ sehr hoch. Auch nicht extrem hoch. Er ist schlicht existenziell.

Genau deshalb brauchen wir eine Landkarte. Und dieses Buch ist meiner Meinung nach eines jener Referenzwerke, die uns helfen können, durch das zu navigieren, was auf uns zukommt. Nicht nur hier, in Rumänien oder in Europa. Überall auf der Welt.

— Dragoș Stanca

Unternehmer und Tech-Ethiker

Het is een gewone dinsdagochtend en ik zit achter mijn laptop. Op mijn scherm draait een AI-spraakassistent die we Buddy hebben genoemd. Buddy praat met ouderen. Hij vraagt hoe ze hebben geslapen, herinnert hen aan de afspraak bij de huisarts, vertelt het laatste nieuws over NAC als dat hun club is. Volledig spraakgestuurd: geen scherm om op te tikken, geen app om te openen. Gewoon praten. Buddy is er niet omdat ouderen niets meer zelf kunnen. Hij is er zodat ze dat juist langer volhouden, zelfstandig, op hun eigen manier, met een partner die altijd bereikbaar is wanneer de mensen om hen heen dat even niet zijn.

Ik heb Buddy gebouwd via Quinventa, samen met Rob Goijen, met wie ik al bijna twintig jaar samen onderneem. Daarvoor bouwde ik met Rob en Jan Willem Broekman bedrijven in CRM en healthcare. Maar Buddy is anders. Achter die eenvoudige spraakinterface zit een samenspel van AI-technologieën. En toch hebben we geen traditioneel ontwikkelteam nodig gehad. Een klein, ervaren team kan nu bouwen wat tot voor kort een hele afdeling vergde.

En dat is, eerlijk gezegd, ook gewoon fascinerend. Het tempo waarmee de mogelijkheden toenemen is ongekend. Elke week kan er iets wat vorige week nog niet kon. Ideeën die je eerder parkeerde omdat ze te duur of te complex waren, worden ineens haalbaar. Het geeft een enorme energie: je ziet verbeteringen, nieuwe producten, nieuwe oplossingen voor problemen die je al jaren kent. Die creatieve ruimte is verslavend.

Tegelijkertijd werk ik aan een geavanceerd product voor de fashion-industrie, een sector die zich nog kenmerkt door veel handwerk en een gebrek aan duurzaamheid. Ook daar bouwen we met AI-tools, met Claude Code als kern. Het bijzondere: die tools kunnen inmiddels werk aan dat tot voor kort alleen door zeer gespecialiseerde software-engineers gedaan had kunnen worden. Inclusief test-driven development en real-time documentatie die in traditionele trajecten zelden op dit niveau wordt gerealiseerd. Ik bouw sneller en goedkoper dan ooit, met betere documentatie dan in welk traditioneel traject dan ook.

En dan is daar het ongemak. Want als ik eerlijk ben, profiteer ik van precies het fenomeen dat Virgil Tornoreanu in dit boek beschrijft. De productiviteit stijgt. Het team krimpt. Het werk wordt beter. Maar wat betekent dit voor de mensen die dat werk altijd deden? Het is juist ingewikkeld omdat het zo goed werkt.

Ik ken Virgil al jaren. We zijn vrienden, we sparren regelmatig over technologie en ondernemen, en ik weet hoe hij zijn bedrijven runt vanuit Oostenrijk en Roemenië. Toen hij me vroeg om zijn manuscript te lezen, dacht ik te weten wat me te wachten stond. Dat bleek niet het geval. Niet omdat zijn analyse verrassend was, de feiten kende ik grotendeels, maar omdat hij de puzzelstukken zo bij elkaar legt dat je niet meer kunt wegkijken.

Virgil schrijft niet als buitenstaander. Hij leidt een technologiepark in Timișoara waar de huurders hun teams inkrimpen. Hij bouwt AI-oplossingen in Calgary die banen overbodig maken. Hij verkoopt appartementen aan tech-werknemers van wie hij zich afvraagt of ze over tien jaar nog genoeg zullen verdienen om de hypotheek af te lossen. Hij is tegelijk de begunstigde, het slachtoffer en de architect van dezelfde paradox. Die positie maakt dit boek anders dan de gemiddelde AI-analyse. Dit is geen theorie. Dit is iemand die de spanning dagelijks voelt, in zijn eigen bedrijfsresultaten.

Wat me het meest trof was de parallel met Henry Ford. Niet als losse vergelijking, maar als structureel argument: de productiviteitswinst die haar eigen markt vernietigt. Ford begreep in 1914 dat zijn werknemers ook zijn klanten waren. De architecten van de AI-economie, schrijft Virgil, hebben dat perspectief nog niet geïnternaliseerd. Ik herkende dat onmiddellijk vanuit mijn eigen praktijk.

Want hier is iets wat ik heb geleerd na dertig jaar technologie bouwen: het zijn niet de beste programmeurs die het meeste uit AI halen. Het zijn de beste regisseurs. Mensen die architectuur begrijpen, die weten welke vragen ze moeten stellen, die de kwaliteit van het resultaat kunnen beoordelen. Dat klinkt hoopvol. Totdat je beseft dat het de instapposities zijn die verdwijnen. De junioren, de starters, de mensen die normaal in drie tot vijf jaar zouden uitgroeien tot die regisseurs. Virgil beschrijft het als een boom waarvan het wortelstelsel verdroogt: de kroon blijft nog even groen, maar de toevoer van voedingsstoffen is gestopt.

Dit boek is geschreven vanuit Roemenië en Oostenrijk, maar het gaat evenzeer over Nederland. De paradox van Ford zit al in ons bedrijfsleven. De IT-dienstverleners en de uitbestedingskantoren: ze staan voor dezelfde vragen als de bedrijven in Timișoara. De mkb-economie die Nederland kenmerkt is bijzonder kwetsbaar, want kleine bedrijven kunnen niet investeren in omscholing op de schaal die nodig is. En de snelheid waarmee dit zich voltrekt maakt de gebruikelijke Nederlandse aanpak, overleggen, onderzoeken, een commissie instellen, riskant. AI poldert niet.

Maar er is ook een andere kant, en die wil ik hier noemen. Buddy is gebouwd om ouderen te helpen zelfstandig te blijven. Om vergeetachtige mensen te helpen hun dag te structureren. Om mantelzorgers een beetje te ontlasten. Niet door mensen te vervangen, maar door er te zijn wanneer anderen dat even niet kunnen. Dat is precies het centaur-model waar Virgil over schrijft: mens en machine, samen, sterker dan elk van de twee afzonderlijk. Het bestaat al, hier in Nederland.

Mijn positie is inherent paradoxaal en ik wil dat niet verhullen. Ik bouw met AI, ik verdien met AI, en ik maak me tegelijk oprecht zorgen over de gevolgen. Dit boek biedt daar geen gemakkelijk antwoord op, en dat is precies de kracht ervan. Virgil kiest niet voor naïef techno-optimisme en niet voor doemdenken. Hij dwingt je om zelf na te denken. Over wat er gebeurt als elk bedrijf voor zichzelf de juiste keuze maakt, maar al die keuzes samen de markt ondermijnen waar diezelfde bedrijven van leven. Over wat het betekent als een hele generatie de ladder niet meer kan beklimmen die haar voorgangers wél konden gebruiken.

Virgil eindigt zijn boek met een vraag: wat ga jij doen? Niet retorisch. Concreet. Die vraag stel ik mezelf elke dag, als ondernemer die bouwt met de technologie die hij beschrijft, als werkgever, als vader, als burger. Ik heb het antwoord nog niet. Maar na het lezen van dit boek weet ik wel beter welke vragen ik moet stellen. Dat gun ik elke lezer.

Rutger Slager